رقص ابوطالب حسینی روی لبه تیغ

در دنیای سرگرمی جهانی آنسوی آب‌ها، مفهومی وجود دارد که از آن به‌عنوان استندآپ اسپشال یا همان اجرای ویژه کمدی یاد می‌شود و این پدیده قله‌ای است که هر کمدینی آرزوی فتح آن را دارد. اشخاص معروفی مثل دیو چپل تا لویی سی‌کی و سایر کمدین‌ها که سال‌ها در کلاب‌های کوچک خاک صحنه می‌خورند تا به آن یک ساعت طلایی در مراسم ویژه خود برسند؛ ساعتی که در آن نه یک مجری یا میزبان دیگر وجود دارد که حرفشان را قطع کند، نه داوری که به آن‌ها امتیاز بدهد و نه محدودیت زمانی پنج دقیقه‌ای که نفسشان را ببرد و یک اجرای آسانسوری و لوس را به نمایش در بیاورند. در این ساعات یا به اصطلاح همان غربی‌ها استندآپ اسپشیال‌ها فقط کمدین در صحنه حاضر است و میکروفون و جمعیتی که برای شنیدن جهان‌بینی بانمک او بلیت خریده‌اند. این اتفاق در برنامه استندآپ کمدی ابوطالب حسینی خیلی دیر اما بالاخره در فیلم نت رخ داده و من باور دارم یک انقلاب برای صنعت کمدی در ایران است.

در ایران، داستان استندآپ کمدین همیشه متفاوت بوده و واقعیت این است که مفهوم استنداپ کمدی که عمر چندان بلندی هم ندارد و شاید به‌زور بتوان آن را یک کودک ۱۰ ساله دانست، در بهترین حالت همیشه یک آیتم بوده و بس. یک زنگ تفریح میان برنامه‌ای گفت‌وگو محور یا در خلال یک مسابقه‌ای تلویزیونی و در بهترین حالت یک اجرای کوتاه در یک رویداد مهم. درواقع کمدین در اجرای خود همیشه حکم نمک غذا را داشته است، نه خود غذا، اما حالا ابوطالب حسینی با همکاری فیلم‌نت، دست به کاری بزرگ زده است: انتشار یک برنامه مستقل استنداپ کمدی که در آن کمدین خودش پادشاه صحنه است. این اتفاق، فارغ از هر نقدی یک نقطه عطف تاریخی در صنعت سرگرمی ایران است.

تولد یک فرمت؛ خداحافظی با کرنومتر

اقدام اخیر ابوطالب حسینی و پلتفرم پخش کننده با پخش استندآپ کمدی ابوطالب حسینی، تلاشی برای بلوغ کمدی در ایران است. تا پیش از این کمدین ایرانی باید هنر خود را مُثله می‌کرد تا در چارچوب‌های تنگ تلویزیونی جا شود. او مجبور بود سریع، سطحی و بی‌خطر باشد و درنهایت با چهار تا شوخی ناب که قرار است در فضای مجازی وایرال شوند، کار خودش را انجام دهد، اما فرمت جدید، یعنی اجرای نیم الی یک ساعته مستقل، به کمدین اجازه می دهد تا یک روایت بسازد. این همان استانداردی است که سال‌های سال جای خالی‌اش حس می‌شد. از این منظر ابوطالب حسینی با کمک فیلم‌نت پرچمدار مسیری شده است که می‌تواند نان آور نسل جدیدی از کمدین ها باشد و اقتصاد هنر کمدی را از وابستگی به برنامه‌های ترکیبی نجات دهد و کاری کند که برنامه‌سازان و شبکه‌های ویدیویی خیلی بیشتر به کمدین‌های مستقل بها دهند.

فیل در اتاق؛ قانون گذار و قیچی نامریی

با تمام این تحسین‌ها وقتی پای تماشای استندآپ کمدی ابوطالب حسینی بامزه می‌نشینیم، شاید جای خالی شوخی‌های تند و تیز سیاسی یا نقد عریان اجتماعی حس شود. مخاطب ممکن است بپرسد چرا تیغ کلام ابوطالب به اندازه کافی برنده نیست؟ اما پاسخ این پرسش در ضعف هنرمند نیست، بلکه در زمین بازی است که قانون‌گذار برای او خط کشی کرده است. نهاد نظارتی در دوران مدیریت جدید خود خیلی موارد را نادیده می‌گیرد و کاری کرده که شبکه نمایش خانگی بازتر و بهتر از قبل شود اما در هر حال مقوله طنز و کمدی همیشه خط قرمز قانون‌گذاران است چراکه می‌توان در قالب شوخی مواردی را مطرح کرد که فرسنگ‌ها از خط قرمز دور باشند!

تماشای استندآپ ابوطالب در فیلم‌نت

واقعیت تلخ این است که ما با یک اکوسیستم معمولی در دنیای محتوای تصویری طرف نیستیم. اینجا هر کلام و هر شوخی باید از هزار فیلتر عبور کند تا به گوش مخاطب برسد. انتقاد کردن از اینکه چرا شوخی‌ها رادیکال نیست و آن تند و تیزی که مثلا یک کاربر در اینستاگرام و کلیپ‌هایش دارد در خود ندارند، مثل این است که از یک دونده که وزنه‌های سنگین به پایش بسته‌اند، انتظار داشته باشیم رکورد جهانی را جابجا کند. تقصیر با دونده نیست بلکه شرایط مسابقه اینطور چیده شده است.

فیلم‌نت و ابوطالب حسینی مجبورند در زمینی بازی کنند که دیوارهای نظارتی‌اش بلند است و برای پرواز کردن در آن سقفی گذاشته شده؛ سقفی که دست‌کم می‌توان تا جایی که می‌توان در آن اوج گرفت و همین اتفاق هم رخ داده است. برنامه ابوطالب باوجود برخی ممیزی ها که با تغییر لحن و کیفیت صدا مشخص است در برخی صحنه‌ها دوباره صداگذاری صورت گرفته، همچنان بامزه است و از آن مهم‌تر همچنان بُرندگی خودش را دارد.

استندآپ کمدی ابوطالب حسینی

همانطور که گفته شد اگر در این اجراها در خلال برنامه استندآپ کمدی ابوطالب حسینی می بینیم که کمدین سراغ موضوعات خیلی حساس نمی‌رود، این یک «انتخاب هنری» نیست، بلکه یک «استراتژی بقا» برای ادامه دادن مسیر است. مسیر تازه هموار شده و این کار برای قدم اول بسیار پار را فراتر از حد خود گذاشته است. اگر اولین برنامه مستقل استندآپ کمدی در ایران با شوخی‌های ساختارشکن شروع می‌شد و بلافاصله با حواشی و مشکلاتی همراه می‌شد، چه حاصلی داشت؟ جز اینکه پرونده این ژانر برای سال‌ها بسته می‌شد؟ کاری که این تیم انجام داده، هوشمندانه‌ترین حرکت ممکن است. آنها تصمیم گرفته‌اند به جای قهر کردن یا حذف شدن، بمانند و راه را باز کنند. آنها دارند با چراغ خاموش و با احتیاط، چشم مخاطب و البته چشم نهادهای ناظر را به این فرمت عادت می‌دهند. آنها دارند اعتمادسازی می‌کنند تا نشان دهند می‌شود یک ساعت روی صحنه بود، مردم را خنداند و با آن‌ها وارد دیالوگ شد و روی لبه خط قرمز سانسور حرکت کرد. این بزرگترین خدمت فیلم‌نت به صنعت کمدی ایران و کمدین‌های مستقل درون کشور است.

کیفیت در حصار محدودیت

فارغ از محدودیت های محتوایی که از بیرون و توسط قوانین تحمیل شده است، بیایید به کیفیت کار برنامه استندآپ کمدی ابوطالب حسینی نگاه کنیم. ابوطالب حسینی نشان داده که صحنه را می‌شناسد. او می‌داند چطور بدون نیاز به پارتنر یا موسیقی، نبض سالن را در دست بگیرد. تمرکز بر سوژه‌های اجتماعی، روابط انسانی و خاطرات مشترک، در شرایطی که شوخی سیاسی کمی تا قسمتی قفل است (هرچند در همین دو برنامه فعلی شوخی‌های بامزه‌ای با رییس دولت صورت گرفته است) انتخاب درستی است. خنداندن مردمی که این روزها سخت می‌خندند و درگیر مشکلات خیلی خیلی بزرگ اقتصادی و معیشتی هستند، آن هم با دست و پای بسته و زیر سایه سنگین ممیزی، هنری است که نباید دست کم گرفته شود.

در ستایش آغازگر بودن

ابوطالب در فیلم‌نت، خشت اول یک عمارت باشکوه را با برنامه استندآپ کمدی ابوطالب حسینی گذاشته است. شاید این خشت اول کمی کج به نظر برسد اما بار دیگر باید تاکید  کرد دلیلش زمین ناهموار و سنگلاخی است که قانون و شرایط محیطی ایجاد کرده اند، نه معماری که خشت را گذاشته است. امروز کار مخاطب و منتقد این است که از نفسِ این حرکت حمایت کنند. این برنامه تمرینی است برای جامعه تا عادت کند برای یک ساعت خندیدن به پای حرف‌های یک نفر بنشیند. اگر این چراغ روشن بماند به مرور زمان نورش بیشتر می‌شود و شاید روزی برسد که سایه سانسور کمرنگ‌تر شود. باید قدردان باشیم که در این قحطی سرگرمی باکیفیت گروهی ریسک کرده‌اند تا تابوی اجرای مستقل را بشکنند. این برنامه، هرچند محتاط، اما نویدبخش آینده‌ای روشن برای کمدی ایران است.